Κάποιες ιστορίες δεν ξεκινούν με φωνές. Ξεκινούν με μια “αξιολόγηση”. Με μια συνάντηση που υποτίθεται ότι υπάρχει για να δεις πού μπορείς να γίνεις καλύτερος. Μόνο που αντί να βγεις με κατεύθυνση, βγαίνεις με ένα βάρος στο στήθος. Βγαίνεις μικρότερος απ’ όσο μπήκες.

Υπάρχει εκείνη η στιγμή που στέκεσαι πριν μπεις σε μια τέτοια συνάντηση και λες μέσα σου “θα περάσει”. Όχι γιατί δεν έχεις δουλέψει, αλλά γιατί νιώθεις ότι δεν πας να συζητήσεις για τη δουλειά σου. Πας να αντέξεις. Κι όταν ένα περιβάλλον σε κάνει να μετράς την ανάσα σου πριν μπεις, δεν μιλάμε για πρόκληση. Μιλάμε για κάτι που σε τρώει σιγά-σιγά.

Το εργασιακό bullying δεν είναι μια άσχημη μέρα. Ούτε μια αυστηρή κουβέντα που ειπώθηκε άτσαλα. Είναι μοτίβο. Είναι επανάληψη. Είναι η στιγμή που καταλαβαίνεις ότι δεν κρίνεται αυτό που κάνεις, αλλά το αν αντέχεις να σε λυγίζουν. Και όσο περνάει ο καιρός, όσο “κανονικοποιείται”, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να το περιγράψεις, γιατί ο άλλος έχει πάντα μια λέξη να το ντύσει: “απαιτήσεις”, “πρότυπα”, “κουλτούρα”, “φιλοσοφία”.

Η αλήθεια είναι απλή: όταν ένας άνθρωπος πάει στη δουλειά του με κόμπο στο στομάχι, όταν πριν ακόμα ξεκινήσει η μέρα του αισθάνεται ότι θα στοχοποιηθεί, όταν κοιμάται και ξυπνάει με ένταση και φόβο, αυτό δεν λέγεται “πρόκληση”. Λέγεται συναγερμός. Και δεν είναι επαγγελματισμός να το αντέχεις. Είναι ανάγκη. Είναι επιβίωση.

Το bullying στην εργασία έχει ένα ύπουλο χαρακτηριστικό: συχνά δεν φαίνεται. Δεν είναι πάντα κραυγαλέο. Δεν είναι πάντα φωνές. Μπορεί να είναι σιωπές. Μπορεί να είναι ένα βλέμμα. Μπορεί να είναι μια “αξιολόγηση” που δεν ψάχνει να σε βοηθήσει να ανέβεις, αλλά να σε στριμώξει να μικρύνεις. Μπορεί να είναι το να αλλάζουν τα κριτήρια μόνο για σένα. Να μην ξέρεις τι μετράει τελικά. Να νιώθεις ότι ό,τι κι αν κάνεις, είναι λάθος.

Σε τέτοιες συναντήσεις, σπάνια σου λένε κάτι καθαρό. Σου λένε κάτι που μοιάζει καθαρό. Μια φράση που αφήνει πάντα χώρο να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου. Σε ρωτούν με τρόπο που δεν ψάχνει απάντηση, αλλά κενό. Κι όταν πας να σταθείς σε γεγονότα, σε “γυρνούν” στο συναίσθημα: “το θέμα είναι πώς μας βγάζεις”. Και κάπως έτσι, η κουβέντα παύει να αφορά την απόδοση και γίνεται τεστ αντοχής. Και το χειρότερο; Σου τρώει τη βεβαιότητα ότι βλέπεις καθαρά. Εκεί σπάει κάτι μέσα σου, όχι επειδή δεν είσαι ικανός, αλλά επειδή προσπαθείς να βρεις λογική σε ένα παιχνίδι που δεν παίζεται με λογική.

Και μετά έρχεται το πιο επικίνδυνο στάδιο: η εσωτερική ενοχή. “Ίσως φταίω εγώ.” “Ίσως δεν είμαι αρκετός.” «Ίσως είμαι ευαίσθητος.»

Όχι. Το bullying δεν μετριέται από το πόσο “σκληρός” είσαι. Μετριέται από το πόσο συστηματικά σε αποδυναμώνουν. Από το πόσο συχνά γυρνάς σπίτι και δεν έχεις πια διάθεση ούτε να μιλήσεις. Από το πόσο η δουλειά δεν τελειώνει όταν κλείνει η πόρτα, αλλά συνεχίζεται μέσα στο κεφάλι σου.

Υπάρχει κι ένα δεύτερο ψέμα που ακούγεται συχνά: ότι αυτά είναι “μέσα στο παιχνίδι”. Ότι “έτσι είναι οι δουλειές”. Ότι “αν θες να ανέβεις, πρέπει να αντέξεις”. Αυτό δεν είναι εξέλιξη. Είναι εκπαίδευση στον φόβο. Και ο φόβος δεν φτιάχνει ποιότητα. Φτιάχνει σιωπή. Φτιάχνει ανθρώπους που δεν μιλάνε, δεν προτείνουν, δεν εμπιστεύονται. Φτιάχνει ομάδες που δείχνουν “πειθαρχημένες”, αλλά είναι κουρασμένες, κλειστές, παγωμένες. Και κάποια στιγμή, το πληρώνουν όλοι: και οι άνθρωποι και το αποτέλεσμα.

Το εργασιακό bullying συνήθως δεν τελειώνει μόνο του. Γιατί δεν είναι ένα “κακό συμβάν”. Είναι μια δυναμική που μπορεί να πάρει δύναμη όταν δεν υπάρχουν όρια και συνέπειες. Όταν ένα περιβάλλον ανέχεται την ταπείνωση, θα τη δεις να επιστρέφει. Και όταν η αξιολόγηση γίνεται εργαλείο πίεσης αντί για εργαλείο ανάπτυξης, αργά ή γρήγορα θα χρησιμοποιηθεί ξανά έτσι.

Κάπου εκεί αρχίζεις να ψάχνεις ένα έδαφος να πατήσεις. Όχι για να “νικήσεις”. Για να μη χαθείς.

Πρώτα απ’ όλα, χρειάζεται να σταματήσεις να το λες “κάτι που περνάω” και να το δεις όπως είναι: μια κατάσταση που επηρεάζει την υγεία σου και την αξιοπρέπειά σου. Χρειάζεται να εμπιστευτείς το σώμα σου. Το σώμα ξέρει πρώτο. Όταν σφίγγεσαι πριν ακόμα ξεκινήσει η βάρδια, όταν η αναπνοή γίνεται ρηχή, όταν ο ύπνος χαλάει, όταν το στομάχι κλείνει, δεν είναι “υπερβολή”. Είναι μήνυμα.

Δεύτερον, χρειάζεται να κρατήσεις καθαρή εικόνα της πραγματικότητας. Όχι για να κάνεις πόλεμο, αλλά για να μη χάσεις τον εαυτό σου. Όταν η πραγματικότητα αμφισβητείται, η καθαρότητα σε γειώνει. Γιατί το bullying θέλει ακριβώς αυτό: να αμφιβάλλεις. Να λες «μήπως το παρεξήγησα;» μέχρι να σταματήσεις να εμπιστεύεσαι την κρίση σου.

Τρίτον, χρειάζεται στήριξη. Όχι επειδή είσαι αδύναμος, αλλά επειδή κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να παλεύει μόνος απέναντι σε μια κατάσταση που τον ξεπερνά. Το bullying δεν σε χτυπά μόνο στη δουλειά. Σε χτυπά στην αυτοεκτίμηση. Σου αλλάζει τη φωνή μέσα σου. Και αυτό, αν δεν το δεις εγκαίρως, σε ακολουθεί κι έξω από το γραφείο, κι έξω από το ωράριο, κι έξω από την πόρτα.

Και αν είσαι σε θέση ευθύνης, αν διοικείς, αν αξιολογείς, αν «κρατάς» ανθρώπους, υπάρχει μια ερώτηση που σε καθορίζει: αναπτύσσεις ή εξουθενώνεις; Η αξιολόγηση είναι εργαλείο ανάπτυξης μόνο όταν έχει σαφή κριτήρια, σεβασμό, συγκεκριμένη ανατροφοδότηση και πραγματικό στόχο βελτίωσης. Όταν γίνεται τεστ αντοχής, έχει πάψει να είναι εργαλείο. Μπορεί να μιλάει σαν επαγγελματισμός, αλλά να αφήνει τον άνθρωπο χωρίς ανάσα. Κι αυτό δεν είναι διοίκηση. Είναι φθορά με επαγγελματικό λεξιλόγιο.

Θέλω να το πω όπως μου το λέει και ο Μέντορας μου στις συνεδρίες μας: η δουλειά μπορεί να είναι απαιτητική. Δεν έχει κανένα δικαίωμα να είναι εξευτελιστική. Η απόδοση δεν χτίζεται με φόβο. Χτίζεται με καθαρότητα, δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια. Και κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να φεύγει από τη δουλειά του νιώθοντας ότι “δεν ταιριάζει”, όταν στην πραγματικότητα το μόνο που δεν ταιριάζει είναι η κακοποίηση με την ανθρώπινη ψυχή.

Και κάτι τελευταίο, για όποιον διαβάζει και σκέφτεται: «μήπως υπερβάλλω;»

Αν έχεις φτάσει να αμφιβάλλεις τόσο συχνά για την ίδια σου την κρίση, αυτό από μόνο του είναι ένδειξη ότι κάτι σε έχει μετακινήσει από το «εμπιστεύομαι τον εαυτό μου» στο «προσπαθώ να χωρέσω».

Αν κάτι αξίζει να κρατήσεις σήμερα είναι αυτό: Όταν μια δουλειά σε διαλύει για να “ταιριάξεις”, σπάνια σε χωράει. Συνήθως σε εξαντλεί.

Το κείμενο είναι βιωματικός προβληματισμός και δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένη εταιρεία, πρόσωπα ή περιστατικά.