Για αιώνες μάθαμε να απαντάμε στο «ποιος είσαι;» με το επάγγελμά μας. Αν όμως η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάξει ριζικά την εργασία, ίσως αναγκαστούμε να ξαναβρούμε την αξία μας πέρα από αυτό που κάνουμε για να ζήσουμε.
Γράφει ο Γιώργος Δεληκώστας – Human Evolution Mentor in the AI Age
Υπάρχει μια πολύ απλή ερώτηση που κάνουμε όταν γνωρίζουμε κάποιον: «Με τι ασχολείσαι;»
Και πολύ συχνά η απάντηση δεν είναι «εργάζομαι ως γιατρός» ή «δουλεύω ως εκπαιδευτικός». Είναι «είμαι γιατρός», «είμαι εκπαιδευτικός», «είμαι επιχειρηματίας», «είμαι λογιστής».
Μια μικρή γλωσσική διαφορά, που όμως λέει πολλά.
Δεν έχουμε συνδέσει την εργασία μόνο με το εισόδημά μας. Την έχουμε συνδέσει με την κοινωνική μας θέση, με την καθημερινή μας δομή, με την αίσθηση ότι είμαστε χρήσιμοι και, πολλές φορές, με την ίδια την απάντηση στην ερώτηση «ποιος είμαι;»
Γι’ αυτό και η αλλαγή της εργασίας στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι μόνο οικονομικό ή επαγγελματικό θέμα. Μπορεί να γίνει πολύ προσωπικό.
Αν αλλάξει βαθιά ο ρόλος που είχα για είκοσι ή τριάντα χρόνια, τι ακριβώς αλλάζει μέσα μου; Η δουλειά μου; Ή ένα κομμάτι του τρόπου με τον οποίο έχω μάθει να βλέπω τον εαυτό μου;
Η εργασία είναι πολύ περισσότερα από εισόδημα
Ας σκεφτούμε έναν άνθρωπο που εργάζεται επί τριάντα χρόνια στον ίδιο κλάδο.
Ξυπνά περίπου την ίδια ώρα. Έχει έναν συγκεκριμένο ρυθμό. Υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν κάτι από εκείνον. Κάποιοι ζητούν τη γνώμη του. Υπάρχουν ευθύνες, στόχοι, συνεργασίες, συνήθειες, ένα μέρος της κοινωνικής του ζωής.
Και ύστερα, για οποιονδήποτε λόγο, αυτό σταματά ή αλλάζει απότομα.
Δεν χάνεται μόνο ένας μισθός.
Μπορεί να χαθεί το πρόγραμμα της ημέρας. Η αναγνώριση. Η αίσθηση ότι κάποιος με χρειάζεται. Ένας κύκλος ανθρώπων. Ένας ρόλος που επί χρόνια έδινε σχήμα στην καθημερινότητα.
Γι’ αυτό η απώλεια ή η μεγάλη αλλαγή μιας δουλειάς μπορεί να πονά πολύ περισσότερο απ’ όσο φαίνεται σε μια οικονομική ανάλυση.
Και δεν χρειάζεται να περιμένουμε την ΤΝ για να το δούμε. Η συνταξιοδότηση μάς το δείχνει εδώ και χρόνια.
Υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν με λαχτάρα τη στιγμή που θα σταματήσουν να εργάζονται και, όταν έρχεται, νιώθουν ελευθερία. Υπάρχουν όμως και άλλοι που ξαφνικά ανακαλύπτουν ότι μαζί με τη δουλειά χάθηκε και ένα μεγάλο μέρος της δομής της ζωής τους.
Το ερώτημα «τώρα τι;» δεν είναι μικρό.
«Σήμερα δεν έκανα τίποτα»
Υπάρχει μια φράση που λέμε πολύ συχνά και με ενδιαφέρει ιδιαίτερα: «Σήμερα δεν έκανα τίποτα».
Μπορεί εκείνη την ημέρα να ξεκουραστήκαμε, να περπατήσαμε, να παίξαμε με το παιδί μας, να μιλήσαμε με έναν φίλο, να διαβάσαμε, να σκεφτήκαμε ή να φροντίσαμε έναν άνθρωπο που μας είχε ανάγκη.
Και παρ’ όλα αυτά λέμε ότι «δεν κάναμε τίποτα».
Γιατί;
Ίσως επειδή μάθαμε να αναγνωρίζουμε ως πραγματική αξία κυρίως αυτό που παράγεται, μετριέται, πληρώνεται ή μπορεί να μπει σε έναν πίνακα αποτελεσμάτων.
Ακόμη και το «τρέχω πολύ» το λέμε μερικές φορές σαν παράσημο. Σαν η έλλειψη χρόνου να αποδεικνύει ότι είμαστε σημαντικοί.
Αυτό το μοντέλο μπορεί να γίνει δύσκολο σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογία αναλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής.
Αν μια μηχανή γράφει γρηγορότερα, υπολογίζει γρηγορότερα, επεξεργάζεται περισσότερα δεδομένα και λειτουργεί χωρίς να κουράζεται, τι σημαίνει αυτό; Ότι ο άνθρωπος αξίζει λιγότερο;
Μόνο αν έχουμε ήδη αποφασίσει ότι η ανθρώπινη αξία ισούται με την παραγωγικότητα.
Και αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι ένα πολύ φτωχό μέτρο για έναν άνθρωπο.
Ο γονιός που κάθεται μία ώρα δίπλα στο παιδί του δεν είναι «μη παραγωγικός». Ο άνθρωπος που φροντίζει τον ηλικιωμένο πατέρα του δεν είναι «μη παραγωγικός». Ο φίλος που ακούει πραγματικά έναν άνθρωπο σε μια δύσκολη στιγμή δημιουργεί κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε οικονομικούς δείκτες — αλλά μπορεί να είναι εξαιρετικά πολύτιμο.
Αν δεν είσαι αυτό που κάνεις, τότε ποιος είσαι;
Εδώ αρχίζει μια δυσκολότερη ερώτηση.
Αν ο επαγγελματικός τίτλος δεν είναι ολόκληρη η ταυτότητά μου, τότε τι μένει όταν ο τίτλος αλλάζει;
Δεν υπάρχει μια έτοιμη απάντηση που να ισχύει για όλους.
Αλλά ίσως αξίζει να παρατηρήσουμε κάτι: πίσω από έναν επαγγελματικό ρόλο υπάρχει συχνά μια βαθύτερη ανθρώπινη κατεύθυνση.
Ο εκπαιδευτικός μπορεί να αλλάξει δουλειά και να εξακολουθεί να νοιάζεται βαθιά για το πώς μαθαίνουν οι άνθρωποι. Ο γιατρός μπορεί κάποτε να μη δουλεύει πια σε κλινική και να εξακολουθεί να θέλει να προστατεύει την υγεία. Ο επιχειρηματίας μπορεί να πουλήσει μια εταιρεία και να παραμένει άνθρωπος που βλέπει δυνατότητες και του αρέσει να δημιουργεί πράγματα που λύνουν προβλήματα.
Ο τίτλος είναι ένας τρόπος έκφρασης.
Δεν είναι απαραίτητα η πηγή.
Και αυτό κάνει μεγάλη διαφορά, γιατί ένας τίτλος μπορεί να αλλάξει. Μια βαθύτερη αξία, μια κατεύθυνση ή ένας τρόπος με τον οποίο θέλουμε να είμαστε χρήσιμοι μπορεί να βρει πολλές διαφορετικές μορφές μέσα σε μια ζωή.
Από τον ρόλο στις αξίες
Ίσως λοιπόν μια πιο ανθεκτική ταυτότητα να μη χτίζεται μόνο πάνω στο «τι κάνω», αλλά και στο «τι έχει σημασία για μένα».
Δημιουργία; Γνώση; Φροντίδα; Ελευθερία; Δικαιοσύνη; Οικογένεια; Προσφορά; Εξέλιξη; Κοινότητα;
Δεν έχει σημασία ποια λέξη θα επιλέξει ο καθένας.
Σημασία έχει να υπάρχει κάτι βαθύτερο από τον τίτλο της κάρτας μας.
Γιατί ο τρόπος με τον οποίο εκφράζουμε μια αξία μπορεί να αλλάξει πολλές φορές.
Η ίδια η αξία μπορεί να παραμένει.
Και μετά έρχεται ένα ακόμη επίπεδο: πού θέλω να κατευθύνω τον χρόνο και την ενέργειά μου; Σε ποιους ανθρώπους θέλω να είμαι χρήσιμος; Τι θα ήθελα να αφήσω λίγο καλύτερο από ό,τι το βρήκα;
Δεν χρειάζεται όλοι να ανακαλύψουμε έναν «μεγάλο σκοπό ζωής». Μερικές φορές ο σκοπός είναι πολύ πιο απλός και πολύ πιο καθημερινός.
Να ξέρω γιατί αυτό που κάνω αξίζει για μένα.
Η ελευθερία χωρίς κατεύθυνση δεν βιώνεται πάντα ως ελευθερία. Μπορεί να βιωθεί και ως κενό.
Και αν κάποτε έχουμε περισσότερο χρόνο;
Σήμερα πολλοί άνθρωποι λένε ότι δεν έχουν χρόνο.
Δεν έχουν χρόνο να δουν τα παιδιά τους, να ασκηθούν, να διαβάσουν, να συναντήσουν φίλους, να σκεφτούν, να κάνουν κάτι που αγαπούν.
Τι θα συμβεί όμως αν η τεχνολογία μάς δώσει κάποτε περισσότερο διαθέσιμο χρόνο;
Δεν ξέρουμε αν αυτό θα συμβεί, ούτε σε ποια κλίμακα. Είναι όμως ένα πιθανό σενάριο που αξίζει να σκεφτούμε.
Αν όλη μας η ταυτότητα έχει χτιστεί πάνω στην εργασία, ο ελεύθερος χρόνος δεν είναι αυτομάτως ελευθερία.
Μπορεί να γίνει αμηχανία.
Τι κάνω όταν δεν χρειάζεται να αποδεικνύω διαρκώς την αξία μου μέσα από παραγωγή; Μπορώ να δημιουργώ χωρίς να πρέπει όλα να γίνουν εισόδημα; Να συνδέομαι; Να συμμετέχω σε μια κοινότητα; Να μαθαίνω από περιέργεια; Να είμαι απλώς παρών;
Ίσως η εποχή της ΤΝ να μας φέρει κάποια στιγμή μπροστά σε ένα παράξενο καθήκον: όχι μόνο να μάθουμε πώς θα εργαζόμαστε με νέους τρόπους, αλλά και πώς θα ζούμε αν η εργασία πάψει να καταλαμβάνει τον ίδιο χώρο που καταλαμβάνει σήμερα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εργασία χάνει την αξία της
Το αντίθετο.
Η εργασία μπορεί να παραμένει βαθιά σημαντική. Η δημιουργία, η προσπάθεια, η επίτευξη, η συνεργασία και η συνεισφορά είναι σημαντικά κομμάτια της ανθρώπινης εμπειρίας.
Το πρόβλημα δεν είναι να εργαζόμαστε πολύ ή να παίρνουμε στα σοβαρά τη δουλειά μας.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν μέσα μας εγκαθίσταται η εξίσωση: «αν δεν παράγω με τον τρόπο που η αγορά αναγνωρίζει, τότε δεν αξίζω».
Η δουλειά μπορεί να είναι σημαντική έκφραση της ταυτότητάς μου.
Δεν χρειάζεται να είναι ολόκληρη η ταυτότητά μου.
Είμαι και οι σχέσεις μου. Οι αξίες μου. Οι επιλογές μου. Ο τρόπος που συμπεριφέρομαι όταν τα πράγματα δυσκολεύουν. Ο τρόπος που αγαπώ, που δημιουργώ, που φροντίζω, που επηρεάζω τους ανθρώπους γύρω μου.
Αυτά δεν είναι υποκατάστατα της επαγγελματικής επιτυχίας.
Είναι κομμάτια μιας πιο πλήρους εικόνας του ανθρώπου.
Ίσως η ΤΝ μάς αναγκάσει να κάνουμε μια διάκριση που αποφεύγαμε
Άλλο η οικονομική χρησιμότητα και άλλο η ανθρώπινη αξία.
Δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Ένας άνθρωπος μπορεί να μην παράγει αυτή τη στιγμή κάτι που αγοράζει η αγορά και παρ’ όλα αυτά να έχει τεράστια αξία για μια οικογένεια, μια κοινότητα, έναν άλλο άνθρωπο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αγνοήσουμε την οικονομία ή την ανάγκη για εισόδημα. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να αφήσουμε την αγορά να γίνει ο μοναδικός καθρέφτης μέσα από τον οποίο κοιτάμε την αξία μας.
Και κάπου εδώ η συζήτηση αλλάζει ξανά επίπεδο.
Αν η πληροφορία γίνεται άφθονη, αν η παραγωγή κειμένου, ανάλυσης και λύσεων γίνεται πολύ φθηνότερη, τότε ένα μέρος όσων μέχρι σήμερα θεωρούσαμε σπάνια μπορεί να πάψει να είναι τόσο σπάνιο.
Τι θα γίνει τότε πραγματικά πολύτιμο;
Δεν θέλω να απαντήσω ακόμη σε αυτό.
Γιατί είναι ακριβώς το επόμενο ερώτημα της σειράς.
Στο επόμενο άρθρο: «Η νοημοσύνη γίνεται φθηνή. Τι γίνεται πολύτιμο;» — γιατί όσο η γνώση, η ανάλυση και η παραγωγή γίνονται πιο διαθέσιμες, μπορεί να αυξάνεται η αξία πραγμάτων που δεν παράγονται τόσο εύκολα: της κρίσης, της εμπιστοσύνης, της σχέσης, της ευθύνης, της δημιουργικής πρόθεσης και του νοήματος.
Πηγές
American Psychological Association, Professional Practice Guidelines for Integrating the Role of Work and Career into Psychological Practice, 2017.
APA — Role of Work and Career Guidelines
Knez, I., Toward a Model of Work-Related Self: A Narrative Review, Frontiers in Psychology, 2016.
PubMed — Toward a Model of Work-Related Self
Asselmann, E. & Specht, J., Working Life as a Double-Edged Sword: Opposing Changes in Subjective Well-Being Surrounding the Transition to Work and Retirement, Emotion, 2024.
PubMed — Working Life as a Double-Edged Sword
Heaven, B. et al., Supporting Well-Being in Retirement through Meaningful Social Roles: Systematic Review of Intervention Studies, The Milbank Quarterly, 2013.
PubMed — Supporting Well-Being in Retirement through Meaningful Social Roles
