Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ποια επαγγέλματα θα υπάρχουν όταν τα σημερινά παιδιά ενηλικιωθούν. Μπορούμε όμως να αποφασίσουμε τι είδους ανθρώπους θέλουμε να τα βοηθήσουμε να γίνουν.
Γράφει ο Γιώργος Δεληκώστας – Human Evolution Mentor in the AI Age
Υπάρχει μία ερώτηση που οι γονείς κάνουν στα παιδιά εδώ και γενιές:
«Τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;»
Γιατρός; Δάσκαλος; Μηχανικός; Δικηγόρος; Προγραμματιστής;
Η ερώτηση είχε πάντα μια λογική. Ο κόσμος ήταν αρκετά προβλέψιμος ώστε να μπορείς να φανταστείς μια σχετικά καθαρή διαδρομή: σχολείο, σπουδές, ένα επάγγελμα, μια καριέρα που με κάποιες αλλαγές θα μπορούσε να σε συνοδεύσει για μεγάλο μέρος της ζωής σου.
Δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι μπορούμε να υποσχεθούμε την ίδια διαδρομή στα παιδιά που μεγαλώνουν σήμερα.
Ένα παιδί που είναι τώρα οκτώ ή δέκα ετών θα αρχίσει ουσιαστικά την επαγγελματική του ζωή κάπου στα τέλη της δεκαετίας του 2030 ή στις αρχές του 2040. Δεν γνωρίζουμε πώς θα είναι τότε η Τεχνητή Νοημοσύνη, ποια επαγγέλματα θα έχουν αλλάξει, ποια θα έχουν εμφανιστεί και ποια πράγματα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα θα γίνονται με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Και ίσως αυτή η αβεβαιότητα να μας ζητά κάτι περισσότερο από το να βρούμε μια καλύτερη πρόβλεψη.
Ίσως να μας ζητά να αλλάξουμε την ίδια την ερώτηση.
Όχι μόνο «για ποιο επάγγελμα πρέπει να προετοιμάσω το παιδί μου;»
Αλλά «τι άνθρωπο χρειάζεται να βοηθήσω να γίνει, ώστε να μπορεί να σταθεί σε έναν κόσμο που ούτε εγώ μπορώ να προβλέψω;»
Ένα παιδί δεν προετοιμάζεται μόνο για μία δουλειά
Προετοιμάζεται για μια ζωή.
Και αυτή η ζωή πιθανότατα θα περιλαμβάνει περισσότερες αλλαγές από όσες θεωρούσαν φυσιολογικές οι προηγούμενες γενιές.
Το World Economic Forum εκτιμά ότι μέχρι το 2030 περίπου το 39% των βασικών δεξιοτήτων που χρησιμοποιούνται σήμερα στην εργασία θα έχει μεταβληθεί. Δεν χρειάζεται να πάρουμε αυτόν τον αριθμό ως πρόβλεψη για το τι ακριβώς θα συμβεί σε κάθε παιδί. Αρκεί να δούμε τι μας λέει για την κατεύθυνση: αυτό που σήμερα θεωρείται επαρκές δεν είναι βέβαιο ότι θα παραμείνει επαρκές για πολύ.
Άρα η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι μόνο μια διαδικασία με την οποία γεμίζουμε έναν νέο άνθρωπο με όσα πιστεύουμε ότι θα του χρειαστούν αργότερα.
Γιατί, πολύ απλά, δεν γνωρίζουμε όλα όσα θα του χρειαστούν.
Χρειάζεται βέβαια γνώση. Χρειάζεται παιδεία. Χρειάζεται να μάθει τον κόσμο στον οποίο γεννήθηκε. Αλλά χρειάζεται και κάτι βαθύτερο: να μην καταρρέει όταν ο κόσμος αυτός αλλάζει.
Η εκπαίδευση είναι μεγαλύτερη από την αγορά εργασίας
Νομίζω ότι εδώ έχουμε κάνει, ως κοινωνίες, μια μικρή αλλά σημαντική μετατόπιση χωρίς να το καταλάβουμε.
Μιλάμε για την εκπαίδευση σχεδόν πάντα με όρους επαγγελματικής αποκατάστασης.
Ποιο σχολείο θα του δώσει περισσότερες ευκαιρίες; Ποια γλώσσα πρέπει να μάθει; Ποια δραστηριότητα θα βοηθήσει το βιογραφικό του; Ποια σχολή θα έχει ζήτηση;
Όλα αυτά έχουν σημασία. Ένας γονιός θέλει φυσικά το παιδί του να μπορεί κάποτε να σταθεί οικονομικά στα πόδια του.
Αλλά η εκπαίδευση δεν δημιουργήθηκε μόνο για να παράγει εργαζομένους.
Δημιουργεί πολίτες. Ανθρώπους που θα αγαπήσουν, θα αποτύχουν, θα συνεργαστούν, θα φροντίσουν άλλους, θα πάρουν δύσκολες αποφάσεις, θα ζήσουν απώλειες, θα δημιουργήσουν, θα χρειαστεί να καταλάβουν τι έχει νόημα γι’ αυτούς.
Και σε έναν κόσμο όπου η εργασία μπορεί να αλλάζει γρηγορότερα, αυτή η ευρύτερη αποστολή της εκπαίδευσης γίνεται, κατά τη γνώμη μου, ακόμη πιο σημαντική.
Η ΤΝ δεν κάνει τη γνώση περιττή
Υπάρχει μια σκέψη που ακούγεται όλο και πιο συχνά: «Γιατί να μάθει το παιδί τόσα πράγματα, αφού μπορεί απλώς να ρωτήσει την ΤΝ;»
Θα ήταν, νομίζω, σοβαρό λάθος να ακολουθήσουμε αυτή τη λογική.
Ένα παιδί που δεν έχει δικό του νοητικό υπόβαθρο δεν αποκτά ξαφνικά κρίση επειδή έχει πρόσβαση σε ένα πολύ ισχυρό σύστημα. Μπορεί απλώς να γίνει πιο εξαρτημένο από τις απαντήσεις του.
Η γνώση παραμένει απαραίτητη. Αλλάζει όμως ο λόγος για τον οποίο τη χρειαζόμαστε.
Δεν τη χρειαζόμαστε μόνο για να θυμόμαστε την απάντηση. Τη χρειαζόμαστε για να καταλαβαίνουμε την απάντηση, να την ελέγχουμε, να βλέπουμε τι λείπει και να μην εντυπωσιαζόμαστε από κάτι μόνο και μόνο επειδή ακούγεται πειστικό.
Με αυτή την έννοια, η παρουσία της ΤΝ δεν κάνει το σχολείο λιγότερο αναγκαίο. Μπορεί να το κάνει πιο απαιτητικό.
Γιατί δεν αρκεί πια να ξέρει το παιδί να αναπαράγει μια σωστή απάντηση. Πρέπει σταδιακά να καταλαβαίνει γιατί είναι σωστή.
Το παιδί δεν είναι βιογραφικό υπό κατασκευή
Εδώ θα ήθελα να σταθούμε λίγο περισσότερο.
Πολλές φορές, από αγάπη και αγωνία μαζί, μεγαλώνουμε τα παιδιά σαν να προετοιμάζουμε ένα μελλοντικό βιογραφικό.
Καλό σχολείο. Ξένες γλώσσες. Δραστηριότητες. Μαθήματα. Πτυχία. Μεταπτυχιακό. Επαγγελματική επιτυχία.
Το πρόγραμμα γεμίζει και, χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να αρχίσουμε να βλέπουμε το παιδί σαν ένα project που πρέπει να βγει σωστά.
Μόνο που το παιδί δεν είναι project.
Είναι άνθρωπος που μεγαλώνει.
Και πριν από το «τι θα καταφέρει;» υπάρχει ένα ερώτημα που για μένα προηγείται: «τι άνθρωπος γίνεται;»
Μαθαίνει να ακούει τον εαυτό του; Νιώθει ότι μπορεί να δοκιμάσει χωρίς να πρέπει να είναι τέλειος; Μπορεί να ζητήσει βοήθεια; Έχει χώρο να ανακαλύψει τι του κινεί πραγματικά την περιέργεια; Νιώθει ότι η αξία του εξαρτάται από τις επιδόσεις του ή ότι οι επιδόσεις είναι ένα κομμάτι της ζωής του και όχι ολόκληρη η ταυτότητά του;
Αυτά δεν μπαίνουν εύκολα σε έναν σχολικό έλεγχο. Μπορεί όμως να αποδειχθούν καθοριστικά όταν ο κόσμος γύρω του πάψει να ακολουθεί το σχέδιο που είχαμε φανταστεί.
Ίσως το δυσκολότερο είναι να αντέξουμε εμείς την αβεβαιότητα
Υπάρχει και κάτι ακόμη που θεωρώ σημαντικό, ιδιαίτερα για εμάς τους γονείς.
Μερικές φορές δεν προσπαθούμε μόνο να προετοιμάσουμε το παιδί για το μέλλον. Προσπαθούμε να μειώσουμε τη δική μας αγωνία για το μέλλον του.
Θέλουμε να ξέρουμε ότι αν κάνει αυτό το σχολείο, αυτές τις σπουδές, αυτές τις δραστηριότητες και πάρει αυτό το πτυχίο, θα είναι ασφαλές.
Είναι ανθρώπινο.
Αλλά μπορεί να μην είναι πλέον μια υπόσχεση που έχουμε τη δυνατότητα να δώσουμε.
Και τότε υπάρχει ένας κίνδυνος: στην προσπάθειά μας να προστατεύσουμε τα παιδιά από την αβεβαιότητα, να τα εκπαιδεύσουμε να φοβούνται οτιδήποτε δεν μπορούμε να ελέγξουμε.
Ίσως χρειάζεται να κάνουμε το αντίθετο.
Να τους δώσουμε σταθερότητα εκεί όπου μπορούμε — σχέση, όρια, φροντίδα, αξίες, πραγματική παρουσία — και ταυτόχρονα να μην τους δημιουργήσουμε την ψευδαίσθηση ότι μια καλή ζωή είναι μια ζωή στην οποία όλα έχουν προβλεφθεί εκ των προτέρων.
Γιατί καμία γενιά δεν είχε πραγματικά αυτή τη βεβαιότητα. Η δική τους, απλώς, μπορεί να χρειαστεί να το συνειδητοποιήσει νωρίτερα.
Δεν μπορούμε να τους χαρίσουμε έναν κόσμο χωρίς αλλαγή
Μπορούμε όμως να τους δώσουμε ένα πιο σταθερό σημείο από το οποίο θα την αντιμετωπίζουν.
Όχι μια έτοιμη απάντηση για κάθε πιθανό μέλλον.
Ένα εσωτερικό υπόβαθρο.
Να γνωρίζουν ότι μπορούν να μάθουν. Ότι ένα λάθος δεν σημαίνει πως απέτυχαν ως άνθρωποι. Ότι μια διαδρομή μπορεί να αλλάξει χωρίς να χάνεται όλη η προηγούμενη προσπάθεια. Ότι μπορούν να ζητήσουν βοήθεια, να συνεργαστούν, να ξανασκεφτούν μια επιλογή και να αρχίσουν κάτι διαφορετικό όταν χρειάζεται.
Δεν χρειάζεται να τους πούμε από τώρα ποιο επάγγελμα θα κάνουν το 2040.
Ούτε μπορούμε.
Χρειάζεται να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα μπορέσουν, όταν έρθει η ώρα, να βρουν τη δική τους απάντηση.
Και κάπου εδώ η παλιά ερώτηση «τι θέλεις να γίνεις όταν μεγαλώσεις;» αρχίζει να μου φαίνεται λίγο μικρή.
Ίσως αξίζει να ρωτάμε περισσότερο: «τι άνθρωπος θέλεις να γίνεις;», «τι σου κινεί την περιέργεια;», «τι θα ήθελες να δημιουργήσεις;», «σε ποιους ανθρώπους θέλεις να είσαι χρήσιμος;»
Το επάγγελμα μπορεί να είναι μία από τις απαντήσεις.
Δεν χρειάζεται να είναι ολόκληρη η απάντηση.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη ευθύνη μας ως γονείς
Δεν είναι να προβλέψουμε το μέλλον των παιδιών μας.
Δεν μπορούμε.
Ούτε να τους κατασκευάσουμε μια ζωή χωρίς αβεβαιότητα.
Δεν υπάρχει.
Είναι να τα βοηθήσουμε να μεγαλώσουν αρκετά γερά ώστε να μπορούν να κινούνται μέσα στην αβεβαιότητα χωρίς να χάνουν τον εαυτό τους.
Γιατί η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει πολύ πιο ισχυρή. Καινούργια επαγγέλματα μπορεί να εμφανιστούν. Παλιές βεβαιότητες μπορεί να χαθούν. Και ο κόσμος του 2040 μπορεί να διαφέρει πολύ από αυτόν που έχουμε σήμερα στο μυαλό μας.
Αυτόν τον κόσμο δεν μπορούμε να τον ελέγξουμε απόλυτα.
Μπορούμε όμως να επηρεάσουμε βαθιά τον άνθρωπο που θα συναντήσει αυτόν τον κόσμο.
Και ίσως, τελικά, το βαθύτερο ερώτημα να μην είναι μόνο:
«Τι κόσμο θα αφήσουμε στα παιδιά μας;»
Αλλά και:
«Τι παιδιά θα αφήσουμε σε αυτόν τον κόσμο;»
Το ποιες συγκεκριμένες ικανότητες αξίζει να καλλιεργήσουμε για να συμβεί αυτό είναι το επόμενο βήμα της συζήτησης.
Στο επόμενο άρθρο: «Τι πρέπει να μάθουν πραγματικά τα παιδιά του 2035» — όχι ως μία ακόμη λίστα “δεξιοτήτων του μέλλοντος”, αλλά ως μια προσπάθεια να δούμε ποιες ανθρώπινες ικανότητες θα μπορούν να στηρίξουν ένα παιδί σε πολλά διαφορετικά πιθανά μέλλοντα.
Πηγές
World Economic Forum, The Future of Jobs Report 2025, 7 January 2025.
World Economic Forum — The Future of Jobs Report 2025: Skills Outlook
