Γράφει ο Γιώργος Δεληκώστας, Mentor – L&B Coach
Τρίτη πρωί, εβδομαδιαία σύσκεψη. Ο διευθυντής παρουσιάζει το νέο πλάνο και στο τέλος ρωτά: «Ερωτήσεις; Αντιρρήσεις;» Σιωπή. Κάποιοι κοιτάζουν τις σημειώσεις τους, κάποιοι γνέφουν. Η σύσκεψη κλείνει σε σαράντα λεπτά και εκείνος φεύγει ικανοποιημένος. Η ομάδα συμφωνεί.

Στον διάδρομο, δέκα λεπτά αργότερα, η πραγματική σύσκεψη μόλις ξεκινά. «Αυτό δεν βγαίνει με τόσους ανθρώπους». «Το είπαμε και πέρσι, τι έγινε;» «Άσ’ το, δεν αξίζει».
Η σιωπή σε μια ομάδα δεν σημαίνει απαραίτητα συμφωνία. Μερικές φορές σημαίνει ότι οι άνθρωποι έχουν μάθει πως η αλήθεια κοστίζει.
Οι άνθρωποι μαθαίνουν από αυτό που συμβαίνει, όχι από αυτό που λέγεται
Σε πολλούς οργανισμούς υπάρχει μια επίσημη πολιτική ανοιχτής επικοινωνίας και μια ανεπίσημη, που είναι αυτή που τελικά ισχύει. Η ανεπίσημη γράφεται σε μικρές στιγμές: όταν κάποιος έφερε μια δυσάρεστη είδηση και τον κοίταξαν σαν να ήταν εκείνος το πρόβλημα. Όταν μια αντίρρηση απαντήθηκε με ειρωνεία. Όταν ένα λάθος έγινε θέμα για εβδομάδες.
Δεν χρειάζεται να επαναληφθούν πολλές φορές τέτοιες στιγμές. Οι άνθρωποι παρατηρούν, θυμούνται και προσαρμόζονται. Λογικά και ανθρώπινα. Σταδιακά μαθαίνουν να λένε ό,τι είναι ασφαλές να ειπωθεί, όχι απαραίτητα ό,τι χρειάζεται να ακουστεί.
Ο επικεφαλής είναι ο τελευταίος που μαθαίνει
Όσο ψηλότερα ανεβαίνει κανείς σε έναν οργανισμό, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να φτάνει σε αυτόν φιλτραρισμένη η πληροφορία. Δεν το κάνει απαραίτητα κανείς από κακία. Ο καθένας στρογγυλεύει λίγο τα πράγματα για να μην ενοχλήσει, και στο τέλος της αλυσίδας η εικόνα είναι ωραία, καθαρή και λάθος.
Εδώ βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος. Οι αποφάσεις παίρνονται με βάση μια πραγματικότητα που δεν υπάρχει. Και όταν τα προβλήματα φτάνουν τελικά στο τραπέζι, έχουν ήδη μεγαλώσει.
Ασφάλεια δεν σημαίνει άνεση
Η οργανωσιακή ψυχολογία χρησιμοποιεί τον όρο «ψυχολογική ασφάλεια» για να περιγράψει ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζουν απορίες, ανησυχίες, διαφωνίες και λάθη χωρίς να φοβούνται ότι θα εκτεθούν ή θα τιμωρηθούν γι’ αυτό.
Συχνά μπερδεύουμε την ασφάλεια με το να είναι όλοι ευχαριστημένοι. Δεν είναι αυτό. Μια ομάδα όπου οι άνθρωποι νιώθουν ασφαλείς μπορεί να είναι πιο θορυβώδης, όχι πιο ήσυχη. Διαφωνεί, ρωτά, επιμένει. Η διαφορά είναι ότι η διαφωνία αφορά το θέμα και όχι το πρόσωπο, και κανείς δεν τιμωρείται επειδή είπε κάτι που δεν άρεσε.
Τι ακούς όταν δεν ακούς
Υπάρχουν σημάδια που δείχνουν ότι μια ομάδα έχει πάψει να μιλά ανοιχτά, και σπάνια είναι θορυβώδη. Οι κακές ειδήσεις φτάνουν αργά. Τα προβλήματα παρουσιάζονται ως «μικρές καθυστερήσεις» μέχρι τη μέρα που γίνονται κρίσεις. Οι προτάσεις για βελτίωση έχουν σταματήσει, όχι επειδή όλα δουλεύουν, αλλά επειδή κανείς δεν πιστεύει ότι θα αλλάξει κάτι. Και στις συσκέψεις μιλούν πάντα οι ίδιοι δύο άνθρωποι.
Φαντάσου έναν γενικό διευθυντή που αποφασίζει να κάνει ένα απλό πείραμα. Για έναν μήνα καταγράφει πόσες φορές μαθαίνει κάτι σημαντικό από την ομάδα του πριν το μάθει από αλλού. Στο τέλος διαπιστώνει ότι αρκετές από τις δυσάρεστες πληροφορίες έφτασαν πρώτα σε εκείνον από πελάτες ή προμηθευτές, ενώ οι δικοί του άνθρωποι τις γνώριζαν ήδη.
Το παράδειγμα είναι υποθετικό, αλλά το ερώτημα είναι πραγματικό. Δεν είναι μόνο θέμα πίστης ή αφοσίωσης. Είναι και θέμα του πόσο ασφαλές αισθάνεται κάποιος να γίνει ο αγγελιοφόρος μιας δυσάρεστης είδησης.
Η συστημική ματιά: η σιωπή είναι μήνυμα
Αν δεις την ομάδα ως σύστημα, η σιωπή παύει να είναι έλλειψη. Γίνεται πληροφορία. Σου λέει κάτι για το πώς λειτουργούν οι σχέσεις, για το τι ανταμείβεται και τι τιμωρείται, για το πόσο εμπιστεύονται οι άνθρωποι ότι η φωνή τους μετράει.
Και εδώ χρειάζεται μια ειλικρινής αυτοπαρατήρηση. Όχι μόνο «γιατί δεν μιλάνε;», αλλά και «τι κάνω εγώ, χωρίς να το καταλαβαίνω, που τους κάνει να μη μιλάνε;». Ένα βλέμμα, μια βιασύνη να απαντήσεις, μια συνήθεια να έχεις πάντα την τελευταία λέξη. Μικρά πράγματα, με μεγάλο αποτύπωμα.
Εν κατακλείδι
Στην επόμενη σύσκεψη, αντί να ρωτήσεις «έχετε αντιρρήσεις;», δοκίμασε κάτι διαφορετικό. Ρώτα: «Τι μπορεί να πάει στραβά με αυτό το σχέδιο;» Και όταν κάποιος απαντήσει, το πρώτο που θα πεις να είναι «ευχαριστώ». Όχι «ναι, αλλά». Ευχαριστώ.
Και μετά άκουσε πραγματικά. Μη βιαστείς να υπερασπιστείς την απόφασή σου. Αν αυτό που ακούς δεν μπορεί να εφαρμοστεί, εξήγησε γιατί. Αν χρειάζεται να διερευνηθεί, πες πότε θα επανέλθεις. Γιατί οι άνθρωποι δεν παρατηρούν μόνο πώς αντιδράς όταν μιλούν. Παρατηρούν και τι κάνεις στη συνέχεια με όσα σου είπαν.
Δεν θα αλλάξει τίποτα από τη μια σύσκεψη στην άλλη. Η εμπιστοσύνη χτίζεται αργά και χάνεται γρήγορα. Αν όμως για μερικούς μήνες οι άνθρωποι βλέπουν ότι μπορούν να πουν την αλήθεια χωρίς να τιμωρούνται, κάτι αρχίζει να μετακινείται.
Πρώτα μιλά ο πιο θαρραλέος. Μετά κάποιος που δεν μιλούσε ποτέ. Και κάποια μέρα ανακαλύπτεις ότι η πραγματική σύσκεψη έχει μετακομίσει από τον διάδρομο πίσω στην αίθουσα, εκεί όπου μπορεί επιτέλους να αλλάξει κάτι.
«Μια ομάδα δεν σωπαίνει επειδή δεν έχει τι να πει. Σωπαίνει επειδή έμαθε τι κοστίζει να το πει.»
Πηγές
- Amy Edmondson (1999), Psychological Safety and Learning Behavior in Work Teams, Administrative Science Quarterly.
- Elizabeth W. Morrison (2023), Employee Voice and Silence: Taking Stock a Decade Later, Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior.



