Γράφει ο Γιώργος Δεληκώστας, Mentor – L&B Coach
Μια μητέρα μού είπε πριν από λίγο καιρό κάτι που μου έμεινε. Ο γιος της, μαθητής λυκείου, έπρεπε να γράψει μια έκθεση για το τι σημαίνει φιλία. Πριν σκεφτεί έστω μία πρόταση, είχε ήδη ανοίξει την εφαρμογή AI.

«Δεν τον πειράζει που δεν το έγραψε ο ίδιος», μου είπε. «Με πειράζει που δεν αναρωτήθηκε ποτέ τι πιστεύει».
Δεν είναι μόνο τα παιδιά. Κάποια στιγμή πρόσεξα κι εγώ ότι, μπροστά σε ένα κείμενο που δεν έβγαινε, το χέρι πήγαινε στο εργαλείο πριν πάει η σκέψη στο πρόβλημα.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μας κάνει αυτομάτως λιγότερο ικανούς να σκεφτούμε. Μπορεί όμως, όταν της παραχωρούμε διαρκώς την πρωτοβουλία, να μας στερήσει κάτι σημαντικό: την εξάσκηση της δικής μας σκέψης.
Και αυτό αξίζει να το προσέξουμε.
Η σκέψη χρειάζεται τριβή
Η ουσιαστική σκέψη γεννιέται συχνά μέσα σε μια μικρή δυσφορία. Εκεί που δεν ξέρεις, που δεν βγαίνει, που χρειάζεται να μείνεις λίγο με την απορία.
Εκεί συνδέεις εμπειρίες, ανακαλείς γνώσεις, δοκιμάζεις ιδέες και ανακαλύπτεις τι πραγματικά πιστεύεις.
Όταν η απάντηση έρχεται πριν προλάβει να ωριμάσει η ερώτηση, αυτή η διαδρομή κινδυνεύει να παρακαμφθεί. Παίρνουμε το αποτέλεσμα χωρίς να έχουμε συμμετάσχει ουσιαστικά στη διαδικασία που θα μπορούσε να μας εξελίξει.
Δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία πρέπει να τη λύνουμε μόνοι μας. Σημαίνει ότι χρειάζεται να αναγνωρίζουμε πότε η προσπάθεια έχει αξία από μόνη της.
Γιατί άλλο είναι να χρησιμοποιείς ένα εργαλείο για να προχωρήσεις τη σκέψη σου και άλλο να του αναθέτεις να σκεφτεί από την αρχή στη θέση σου.
Το εργαλείο δεν φταίει, η σειρά φταίει
Δεν είμαι από αυτούς που φοβούνται την AI. Τη χρησιμοποιώ καθημερινά και με βοηθά πολύ.
Αυτό που έχει σημασία είναι η σειρά.
Όταν σκέφτομαι πρώτα και μετά τη ρωτώ, γίνεται ένας συνομιλητής που με βοηθά να ελέγξω, να συμπληρώσω και να διευρύνω όσα έχω ήδη επεξεργαστεί.
Μπορεί να μου δείξει κάτι που δεν πρόσεξα, να αμφισβητήσει μια υπόθεσή μου ή να προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση.
Όταν όμως τη ρωτώ πριν σχηματίσω τη δική μου σκέψη, υπάρχει ο κίνδυνος να γίνει εκείνη ο συγγραφέας και εγώ απλώς ο επιμελητής.
Το κείμενο μπορεί να είναι καλύτερο. Εγώ όχι.
Η διαφορά δεν βρίσκεται στην ποιότητα της απάντησης, αλλά στον ρόλο που επιλέγω να έχω μέσα στη διαδικασία.
Η άποψη που δεν σχηματίστηκε
Υπάρχει και κάτι πιο λεπτό.
Η AI μπορεί να δώσει απαντήσεις τόσο καλογραμμένες, οργανωμένες και πειστικές, ώστε να παραβλέψουμε την ανάγκη να τις εξετάσουμε κριτικά.
Μια απάντηση όμως δεν είναι απαραίτητα σωστή επειδή ακούγεται λογική. Ούτε γίνεται προσωπική μας άποψη επειδή συμφωνούμε με τη διατύπωσή της.
Αν συνηθίσουμε να ξεκινάμε από έτοιμες θέσεις, κινδυνεύουμε να υιοθετούμε συμπεράσματα χωρίς να έχουμε περάσει από τη δική μας διαδικασία παρατήρησης, αμφισβήτησης και αξιολόγησης.
Και μια άποψη που δεν την έχεις δουλέψει πραγματικά, δύσκολα μπορείς να την υποστηρίξεις όταν χρειαστεί.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο να γνωρίζουμε τι να απαντήσουμε. Είναι να καταλαβαίνουμε γιατί το πιστεύουμε.
Τι κερδίζουμε όταν κάνουμε χώρο
Δεν προτείνω να επιστρέψουμε σε μια εποχή χωρίς τεχνολογικά εργαλεία.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μας απαλλάξει από επαναλαμβανόμενες εργασίες, να μας ανοίξει νέες οπτικές, να οργανώσει πληροφορίες και να υποστηρίξει τη μάθησή μας.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα τη χρησιμοποιήσουμε, αλλά πώς θα διατηρήσουμε ενεργό αυτό που κάνει τη σκέψη μας δική μας.
Ένας τρόπος είναι να ξεχωρίσουμε τις εργασίες στις οποίες μας ενδιαφέρει κυρίως το αποτέλεσμα από εκείνες στις οποίες έχει αξία και η διαδρομή.
Για ένα τυπικό email, μπορεί να αρκεί ένα σωστά διατυπωμένο κείμενο.
Για μια σημαντική απόφαση, για ένα άρθρο που εκφράζει τις προσωπικές μας πεποιθήσεις ή για κάτι που θέλουμε να μάθουμε πραγματικά, η διαδικασία έχει διαφορετική σημασία.
Εκεί αξίζει να παραμείνουμε λίγο περισσότερο με την απορία, πριν αναζητήσουμε μια έτοιμη απάντηση.
Όχι επειδή η τεχνολογία είναι αντίπαλος της σκέψης μας, αλλά επειδή η προσωπική μας συμμετοχή είναι μέρος της ανάπτυξής μας.
Η συστημική ματιά: τι αλλάζει στις πέντε διαστάσεις
Η σχέση μας με την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν περιορίζεται στον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε ή αναζητούμε πληροφορίες. Μπορεί να επηρεάζει διαφορετικές πλευρές της καθημερινότητάς μας, που συνδέονται μεταξύ τους.
Στη νοητική διάσταση, το ζητούμενο είναι να συνεχίσουμε να εξασκούμε τη συγκέντρωση, την κριτική σκέψη και την ικανότητα να διαμορφώνουμε προσωπικά συμπεράσματα.
Στη συναισθηματική, να διατηρήσουμε την αντοχή μας στην αβεβαιότητα, στην προσπάθεια και στην πιθανότητα του λάθους. Δεν χρειάζεται κάθε ερώτημα να αποκτά αμέσως μια απάντηση.
Στην κοινωνική, να προστατεύσουμε τον ουσιαστικό διάλογο. Να συζητάμε με δικές μας απόψεις, να ακούμε διαφορετικές θέσεις και να μη θεωρούμε την καλογραμμένη απάντηση υποκατάστατο της προσωπικής επικοινωνίας.
Στην πνευματική, να παραμένουμε συνδεδεμένοι με τις αξίες, την ταυτότητα και το προσωπικό μας νόημα. Να αναρωτιόμαστε όχι μόνο τι είναι αποτελεσματικό, αλλά και τι εκφράζει πραγματικά εμάς.
Ακόμη και στη σωματική διάσταση, η συνειδητή χρήση της τεχνολογίας μάς υπενθυμίζει τη σημασία της παύσης. Μερικές φορές, μια βόλτα μακριά από την οθόνη μπορεί να μας βοηθήσει να επεξεργαστούμε καλύτερα ένα πρόβλημα.
Αυτές οι διαστάσεις δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Ο τρόπος που σκεφτόμαστε επηρεάζει όσα αισθανόμαστε, τις αποφάσεις μας, τις σχέσεις μας και τελικά τον τρόπο που ζούμε.
Γι’ αυτό και η συνειδητή χρήση της AI δεν είναι μόνο ζήτημα τεχνολογικής εξοικείωσης. Είναι και ζήτημα προσωπικής ανάπτυξης.
Εν κατακλείδι
Δοκίμασε έναν απλό κανόνα για τις επόμενες δύο εβδομάδες.
Πριν ρωτήσεις την AI για κάτι που απαιτεί τη δική σου κρίση, γράψε σε ένα χαρτί τρεις γραμμές με το τι σκέφτεσαι εσύ.
Όχι καλογραμμένες. Όχι απαραίτητα σωστές. Απλώς δικές σου.
Μετά ρώτα.
Σύγκρινε τις απαντήσεις. Παρατήρησε πού συμφωνείς, πού διαφωνείς και τι καινούργιο ανακάλυψες.
Ίσως διαπιστώσεις ότι το εργαλείο γίνεται πιο χρήσιμο όταν γνωρίζεις ήδη τι αναζητάς. Και, κυρίως, ότι η δική σου σκέψη εξακολουθεί να έχει θέση στη διαδικασία.
Αν έχεις παιδιά, δοκίμασε το ίδιο μαζί τους.
Πριν ρωτήσουν το εργαλείο, ρώτησέ τα εσύ: «Εσύ τι πιστεύεις;»
Άκουσε την απάντηση, ακόμη κι αν είναι μισή, αβέβαιη ή μπερδεμένη. Μετά μπορείτε να αναζητήσετε μαζί περισσότερες πληροφορίες.
Έτσι μαθαίνουν ότι η τεχνολογία μπορεί να είναι ένας πολύτιμος βοηθός, χωρίς η δική τους σκέψη να περνά σε δεύτερη θέση.
Ίσως αυτό να είναι ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα για τη γενιά που μεγαλώνει με την AI στην τσέπη.
Γιατί ο στόχος δεν είναι να έχουμε πάντα την καλύτερη απάντηση. Είναι να μη σταματήσουμε να διαμορφώνουμε τη δική μας.
«Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να σου δώσει μια απάντηση. Δεν πρέπει να σου στερήσει τη δική σου σκέψη.»



