Γράφει ο Γιώργος Δεληκώστας, Mentor – L&B Coach
Η εταιρεία οργάνωσε ένα σεμινάριο ευεξίας. Αναπνοές, διαχείριση άγχους, συμβουλές για καλύτερο ύπνο. Οι υπάλληλοι το παρακολούθησαν με ενδιαφέρον, γύρισαν στα γραφεία τους και βρήκαν σαράντα νέα email, μια προθεσμία που είχε μετακινηθεί δύο μέρες νωρίτερα και έναν προϊστάμενο που ρωτούσε γιατί άργησαν.

Δεν ήταν κακή ιδέα το σεμινάριο. Ήταν απάντηση σε λάθος ερώτηση.
Δεν φταίει μόνο η αντοχή
Όταν κάποιος εξουθενώνεται, η πρώτη μας σκέψη είναι συχνά προσωπική: δεν οργανώνεται, δεν βάζει όρια, δεν αντέχει την πίεση.
Οι προσωπικές συνήθειες και οι τρόποι διαχείρισης της πίεσης έχουν ασφαλώς σημασία. Όταν όμως πολλοί άνθρωποι στην ίδια ομάδα εμφανίζουν παρόμοιες δυσκολίες, χρειάζεται να εξετάσουμε και κάτι άλλο.
Πώς είναι οργανωμένη η δουλειά; Τι απαιτούμε από τους ανθρώπους; Πόσο έλεγχο έχουν πάνω στις ευθύνες τους; Τι συμβαίνει όταν δηλώνουν ότι δεν προλαβαίνουν;
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την επαγγελματική εξουθένωση ως φαινόμενο που συνδέεται με χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.
Δεν είναι, λοιπόν, απλώς ζήτημα προσωπικής αντοχής. Είναι και ζήτημα των συνθηκών μέσα στις οποίες εργάζεται ένας άνθρωπος.
Τα συνήθη αίτια σπάνια είναι μυστήριο
Φόρτος που δεν ταιριάζει με τον διαθέσιμο χρόνο. Ευθύνη χωρίς την αντίστοιχη εξουσία. Αναγνώριση που δεν έρχεται ποτέ. Σχέσεις που δυσκολεύουν την καθημερινότητα. Αδικία που όλοι βλέπουν. Αξίες του οργανισμού που συγκρούονται με αυτό που ζητείται στην πράξη.
Όλα αυτά μπορούν να δημιουργήσουν συνθήκες στις οποίες η εργασία γίνεται σταδιακά εξαντλητική.
Κανένα σεμινάριο διαχείρισης άγχους δεν μπορεί από μόνο του να διορθώσει έναν μόνιμα υπερβολικό φόρτο, μια άδικη κατανομή ευθυνών ή έναν τρόπο διοίκησης που δεν αφήνει περιθώρια πρωτοβουλίας.
Οι ατομικές πρακτικές ευεξίας μπορούν να βοηθήσουν. Δεν μπορούν όμως να αντικαταστήσουν τις οργανωσιακές αλλαγές όταν αυτές είναι απαραίτητες.
Και οι οργανωσιακές αλλαγές χρειάζονται αποφάσεις. Μερικές φορές δύσκολες. Για τις προτεραιότητες, τις διαδικασίες, τη στελέχωση και τον τρόπο που συνεργαζόμαστε.
Η παγίδα του αφοσιωμένου
Υπάρχει μια παγίδα που συναντάμε σε αρκετούς οργανισμούς.
Ο άνθρωπος που ανταποκρίνεται με συνέπεια, που αναλαμβάνει ευθύνες, που δεν θέλει να αφήσει την ομάδα εκτεθειμένη, καταλήγει συχνά να αναλαμβάνει ακόμη περισσότερα.
Όχι απαραίτητα επειδή κάποιος θέλει να τον εκμεταλλευτεί. Αλλά επειδή όλοι γνωρίζουν ότι μπορούν να βασιστούν πάνω του.
Κάθε φορά που εμφανίζεται μια δυσκολία, η λύση είναι έτοιμη: «Δώσ’ το σε εκείνον. Θα το τελειώσει».
Στην αρχή μπορεί να αισθάνεται ότι τον εμπιστεύονται. Ότι αναγνωρίζουν την αξία του. Με τον καιρό, όμως, υπάρχει ο κίνδυνος η προθυμία του να μετατραπεί σε μια διαρκή υποχρέωση.
Και όταν αρχίσει να δυσκολεύεται, οι υπόλοιποι μπορεί να ξαφνιαστούν.
Γιατί είχαν συνηθίσει τόσο πολύ να τα καταφέρνει, ώστε σταμάτησαν να αναρωτιούνται πόσο του κοστίζει.
Τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοείς
Η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να αναπτύσσεται σταδιακά. Υπάρχουν αλλαγές στη συμπεριφορά των ανθρώπων που αξίζει να παρατηρήσουμε, χωρίς βέβαια να θεωρούμε ότι αποτελούν από μόνες τους διάγνωση.
Ο άνθρωπος που είχε πάντα ιδέες σταματά να προτείνει. Κάποιος που συνεργαζόταν με ευκολία αποσύρεται. Ένας εργαζόμενος που έδειχνε ενδιαφέρον για τη δουλειά του αρχίζει να μιλά γι’ αυτήν με κυνισμό.
Μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στη συγκέντρωση, περισσότερα λάθη ή μια διαρκής αίσθηση εξάντλησης.
Αυτές οι αλλαγές μπορεί να έχουν διαφορετικές αιτίες. Είναι όμως λόγοι για να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση, όχι για να βιαστούμε να χαρακτηρίσουμε κάποιον.
Και υπάρχει μια φράση που αξίζει να την προσέξουμε: «Δεν έχει νόημα».
Η επαγγελματική εξουθένωση δεν αφορά μόνο την κούραση. Μπορεί να συνοδεύεται από αυξανόμενη απόσταση από την εργασία, κυνισμό και μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας.
Ένας επικεφαλής που βοηθά τους ανθρώπους να βλέπουν τη σημασία της συνεισφοράς τους προσφέρει κάτι ουσιαστικό. Το νόημα όμως δεν αρκεί όταν οι απαιτήσεις παραμένουν διαρκώς μεγαλύτερες από τις δυνατότητες της ομάδας.
Δεν μπορείς να ζητάς από έναν άνθρωπο να βρίσκει περισσότερο νόημα σε μια δουλειά που δεν του αφήνει χρόνο να ανακτήσει τις δυνάμεις του.
Η συστημική ματιά: το σύμπτωμα δείχνει το σύστημα
Στη συστημική σκέψη δεν εξετάζουμε μόνο αυτό που συμβαίνει σε έναν άνθρωπο. Εξετάζουμε και το περιβάλλον μέσα στο οποίο εμφανίζεται και διατηρείται μια δυσκολία.
Ένας εργαζόμενος που εξαντλείται δεν αποδεικνύει από μόνος του ότι ο οργανισμός λειτουργεί λανθασμένα. Όταν όμως παρόμοιες δυσκολίες επαναλαμβάνονται σε μια ομάδα, χρειάζεται να αναζητήσουμε και τις συνθήκες που μπορεί να τις συντηρούν.
Τι συμβαίνει με τον φόρτο; Πώς μοιράζονται οι ευθύνες; Τι επιβραβεύεται; Ποιος αισθάνεται ότι μπορεί να πει «δεν προλαβαίνω» χωρίς να θεωρηθεί ανεπαρκής;
Αν ένας άνθρωπος εξουθενωθεί, αποχωρήσει και αντικατασταθεί, αλλά οι συνθήκες παραμείνουν ακριβώς ίδιες, ο κίνδυνος να αντιμετωπίσει δυσκολίες και ο επόμενος παραμένει.
Αυτό δεν αφαιρεί την προσωπική ευθύνη.
Ο καθένας χρειάζεται να παρατηρεί τα όριά του, να αναγνωρίζει πότε αναλαμβάνει περισσότερα από όσα μπορεί και να αναζητά υποστήριξη όταν τη χρειάζεται.
Αλλά η προσωπική ευθύνη δεν μπορεί να γίνεται άλλοθι για ένα σύστημα που αρνείται να εξετάσει τον τρόπο λειτουργίας του.
Η ευθύνη δεν χρειάζεται να μεταφερθεί από τον εργαζόμενο στον οργανισμό σαν να αναζητούμε έναν νέο ένοχο.
Χρειάζεται να αντιμετωπιστεί ως ζήτημα που απαιτεί διαφορετικές, αλλά αλληλοσυμπληρούμενες, ενέργειες.
Εν κατακλείδι
Αν είσαι σε θέση ευθύνης, την επόμενη φορά που κάποιος από την ομάδα σου δείχνει εξαντλημένος, μη ρωτήσεις μόνο «πώς είσαι;».
Ρώτα και κάτι ακόμη: «Τι στη δουλειά μας σε εξαντλεί;»
Άκουσε την απάντηση χωρίς να βιαστείς να την αμφισβητήσεις ή να προσφέρεις συμβουλές. Προσπάθησε να καταλάβεις αν πρόκειται για μια προσωρινή δυσκολία ή για κάτι που επαναλαμβάνεται.
Και μετά εξέτασε τι μπορεί πραγματικά να αλλάξει.
Μια διαδικασία που δημιουργεί περιττή πίεση. Μια προτεραιότητα που χρειάζεται να επανεξεταστεί. Μια ευθύνη που πρέπει να μοιραστεί διαφορετικά. Μια προσδοκία που δεν ανταποκρίνεται στις πραγματικές δυνατότητες της ομάδας.
Μην περιοριστείς στο να ακούσεις. Επανέλαβε τη συζήτηση, παρακολούθησε τι άλλαξε και ζήτησε από τους ανθρώπους να σου πουν αν η παρέμβαση βοήθησε.
Και αν είσαι εσύ ο άνθρωπος που αισθάνεται διαρκώς εξαντλημένος, μην αγνοήσεις αυτό που βιώνεις.
Μίλησε με κάποιον που εμπιστεύεσαι, αναζήτησε τρόπους να εκφράσεις τις δυσκολίες σου και, αν η εξάντληση επιμένει ή επηρεάζει τον ύπνο, την υγεία, τη λειτουργικότητα ή τις σχέσεις σου, ζήτησε υποστήριξη από κατάλληλο επαγγελματία υγείας.
Δεν χρειάζεται να περιμένεις να φτάσεις στα όριά σου για να αναγνωρίσεις ότι κάτι χρειάζεται να αλλάξει.
Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργούμε ανθρώπους που αντέχουν όλο και μεγαλύτερη πίεση.
Είναι να δημιουργούμε οργανισμούς στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να εργάζονται, να εξελίσσονται και να προσφέρουν χωρίς να εξαντλούνται διαρκώς για να τα καταφέρουν.
«Δεν φτιάχνεις ένα κουρασμένο σύστημα στέλνοντας τους ανθρώπους του να ξεκουραστούν.»
Πηγές
- World Health Organization (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases. Ορισμός και διαστάσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης.
- Leiter, M. P., & Maslach, C. (1999). Six Areas of Worklife: A Model of the Organizational Context of Burnout. Journal of Health and Human Services Administration, 21(4), 472–489.
- World Health Organization (2022). WHO Guidelines on Mental Health at Work. Οργανωσιακές και ατομικές παρεμβάσεις για την ψυχική υγεία στην εργασία.
- Organizational Interventions and Occupational Burnout: A Meta-analysis with Focus on Exhaustion (2023). International Archives of Occupational and Environmental Health.



